1. Van de talrijke collega's die
hun commentaar gaven op eerdere versies van dit artikel wil ik in het
bijzondere bedanken Gerd Baumann, Rineke van Daalen, Johan Heilbron, Peter
Geschiere, Wouter Gomperts, Johan Goudsblom, Peter Kloos, Ton Robben, Bonno Thoden
van Velzen en Kitty Verrips.
2. Zie Sigmund Freud (1930) 'Wir
haben bereits erraten, dass es eine der Hauptbestrebungen der Kultur ist, die
Menschen zu grossen Einheiten zusammenzuballen... Da der Mensch nicht über
unbegrenzte Quantitäten psychischer Energie verfügt, muss er seine Aufgaben
durch zweckmässige Verteilung der Libido erledigen. Was er für kulturelle
Zwecke verbraucht entzieht er grossenteils der Frauen und dem Sexualleben.'(pp.
232-3).
3. Zie De Swaan (1995) en het hier
geciteerde werk van S. Freud, H. Laswell en V. Volkan. Voor een bespreking van
de verschillende betekenissen van de term 'projectieve identificatie' zie
Bateman en Holmes (1995) en Gabbarth (1994). In de psycho-analytische
literatuur verwijst de term, die werd gemunt door Melanie Klein, meestal naar
de relatie tussen een cliënt en een therapeut. Soms verwijst de term naar het
mechanisme waarmee de analyticus zich identificeert met de - negatieve -
eigenschappen die de patiënt op hem geprojecteerd heeft in het kader van overdracht
en tegenoverdracht. Juist deze interactionele, relationele connotatie, de
dialectische inslag, verleent het begrip een speciale relevantie in de
onderhavige, 'sociale' context.
4. Fletcher (1995, 289-91) noemt
'de inkrimping van het bereik van wederzijdse identificatie' expliciet als één
van de drie criteria voor 'processen van decivilisatie.' Zie ook: Elias (1989)
en Mennell (1990).
5. Voor een politieke geschiedenis
van de koloniale verovering van het Afrikaanse continent, zie Wesseling (1991,
169-205).
6. Zie: Newbury (1988, 18): 'These
and other transformations associated with the growth of state power and the
expansion of capitalism were critical in the development of political
consciousness among rural dwellers and in the configuration and political
salience of ethnicity in Rwanda.'
7. Zie Thomas & Thomas (1928,
572) 'If men define situations as real they are real in their consequences.'
8. Voor een bespreking van het
debat over 'etniciteit', en in het bijzonder over de ontkenning van enige etnische
verschillen onder de Burundese heersende klasse, 'etnisch geheugenverlies als
rationele keuze', zie: Lemarchand (1996, 30-33).
9. Zie: Prunier (1995, 5-13) voor
een overzicht van de soms wel zeer verwonderlijke vroege beweringen over de
herkomst van de 'Tuutsi'.
10. Ik heb tot op heden de
administratieve regels voor deze etnische indeling niet kunnen achterhalen.
11. Voor een vèrstrekkende
verwoording van deze stellingname, zie: Le Monde van 12 november 1996,
p. 10: ‘Dominique Franche, géographe: Il n'y a qu'une seule ethnie au Rwanda,
l’ethnie rwandaise.’
12. Bäck's eigen verwijzingen zijn
uit het citaat weggelaten. Lemarchand (1996, 1-16) citeert overtuigende bronnen
die in dezelfde richting wijzen.
13. Lemarchand (1996, 1-16) geeft hiervoor overtuigend
bewijsmateriaal. Bäcks verwijzingen zijn uit het citaat weggelaten.
14. De Lame, (1996, 73) over het
dorp Murundi.
15. De rijken zijn niet alleen
rijker, zoals Scott Fitzgerald opmerkte, ze zijn ook mooier. Rijke mensen maken
meer kans om gezonde, welgevormde partners te selecteren, rijzig en zonder
sociaal onwenselijke smetten of misvormingen, en om zo het sociaal wenselijke
genotype te reproduceren.
16. Over de versnelling van de
genetische evolutie door seksuele selectie, zie Dawkins (1986, 199-216).
17. Maar zie ook de zeer kritische
recensie van Malkki's boek door Gourevitch (1996) en de repliek van Malkki
(1996).
18. Het is niet duidelijk wat de
term ‘culturele identiteit’ in deze context betekent.
19. Voor een bespreking van de
status van het onderscheid tussen 'dichtbije' en 'verre' affectieve relaties in
de geschiedenis van de sociale theorie, zie: Calhoun (1991) en het interessante
commentaar van Shils (1991).
20. Zie: Malkki (1995, 66): ‘..The
primary oppositional differentiation - that between the Hutu and the Tutsi -
was elaborated in the mythico-history on many levels: cultural, social,
political and physical. Each of these levels signified the others, and they all
came together in establishing a fundamental and irreconcilable categorical
difference between Hutu and Tutsi.' (cursief in de oorspronkelijke tekst).
21. De zaak wordt nog ingewikkelder
door de constatering dat de 'Hutu' vluchtelingen bewondering hadden voor
diefstal en oplichterij door hun eigen mensen; zie Malkki (1995, 186).
22. In dit relaas blijft de derde
'etnische groep', de kleine 'Twa' minderheid, grotendeels buiten beschouwing.
Toch is het interessant dat Malkki's 'Hutu's' de 'Twa' als minder geciviliseerd
beschouwden maar toch als 'Bantu's', net als zijzelf, en nog meer van
hetzelfde: '...The Twa were idealized as natives.' Over vergelijkbare fantasieNn van Serven over zigeuners, zie Van
de Port (1994).
23. Malkki (1995, 82-8). Hierbij
mag niet onvermeld blijven dat vrouwen in Rwanda nauw verbonden blijven met hun
vaders en broers. Een ander belangrijk thema dat Malkki opwerpt blijft hier
buiten beschouwing: de aanwezigheid van de Belgen als een in wezen welgezinde
en matigende kracht. De activisten van de 'Hutu-macht' verafschuwden de Belgen
als vaderfiguren die hen verraden hadden; de steunende vaderrol werd de Fransen
toebedeeld, al werd hun ook verweten dat ze nooit genoeg deden om hun
'favoriete zonen', de militia van de Interahamwe, te beschermen.
Vergelijk de documenten die zijn opgenomen in de indrukwekkende collectie
propaganda door de Hutu-macht, bezorgd door Chrétien (1995, 278-283). De Franse
betrokkenheid bij de gebeurtenissen wordt uitgebreid besproken door Prunier
(1995, 281-311); zie ook Keane (1995).
24. Deze passages uit de oorspronkelijke tekst,
geschreven in een mengeling van Kinyarwanda en Frans in Kangura 6, zijn
ontleend aan Chrétien (red.) en hier in het Nederlands vertaald door de auteur.
25. Ik heb niet kunnen achterhalen
of kakkerlakken in Rwanda, net als in Europa, als 'onrein' worden beschouwd.
26. Vertaling door de auteur. Let
op het gebruik van plaatsnamen als verwijzingen naar de nationale landkaart,
waarmee een nationale 'Hutu' broederschap geconstrueerd wordt.
27. In 1989 was er één radio
beschikbaar voor elke dertien burgers, tegen één op zeventig in 1970.
28. Voor de theoretische relatie
tussen deze verschillende niveaus van analyse in de verklaring van 'etnisch
conflict' zie: Kaufmann (1996), waar een onderscheid wordt gemaakt tussen
verklaringen vanuit de 'eerste beeldvorming', die zich toespitsen op de
menselijke natuur en op collectief gedrag; verklaringen vanuit de 'tweede
beeldvorming', die zich toespitsen op de aard van staten en het gedrag van
elites, en verklaringen vanuit de 'derde beeldvorming' die zich toespitsen op
de aard van het internationale systeem.' (p. 149). Tot zover waren hier
voornamelijk verklaringen vanuit de 'eerste beeldvorming' aan de orde.
29. Voor een overzicht van de
recente gebeurtenissen in Rwanda, zie Braeckman 1994, Keane 1995, De Temmerman
1994. Alledrie de boeken zijn geschreven door journalisten en geven blijk van
een lichte vooringenomenheid ten gunste van de 'Tuutsi', de slachtoffers in de
episode waarvan zij getuige waren. Voor een meer wetenschappelijk verslag zie
Prunier 1995. Sinds de jaren dertig groeide onder Belgische, vooral Vlaamse,
progressieve priesters de sympathie voor de 'vertrapten' van weleer, de 'Hutu'.
Het relaas van een Nederlandse protestantse zendeling brengt die voorkeur
impliciet over: Overdulve 1994.
30. Lemarchand (1995, 5, 30)
beschouwt de slachtingen van 1972 als genocide in alle opzichten behalve één:
Hij denkt niet dat er een duidelijke intentie was om de 'Hutu' bevolking uit te
roeien.
31. Voor een beschrijving van het
Bosnische conflict langs deze lijnen, zie De Swaan 1994; zie ook Mart Bax
(1993) en Ton Zwaan (1996).
32. Prunier (1995, 5, 30) zet
‘archaïserende’ (‘primordial’) en ‘instrumentele’ verklaringen van etnisch
conflict scherp tegenover elkaar. Maar zijn instrumentalistische visie gaat er
al van uit dat verhalen over onderling bloedvergieten worden doorverteld, waar
gebeurd of niet, pas gebeurd of eeuwen geleden, als 'oerinstrumenten', te activeren en te mobiliseren door
politieke entrepreneurs.
33. Met dank aan Peter Kloos, die
mij gewezen heeft op dit aspect van het Rwandese conflict.
Literatuur
Bäck, Lucien R. (1981) 'Traditional Rwanda: Deconsecrating
a Sacred Kingdom' in: Henri J. M. Claesen and Peter Skalnìk (eds.), The
study of the state. The Hague etc.: Mouton, pp. 15-33.
Bax, Mart (1993) 'Medjugorjes kleine oorlog; barbarisering
in een Bosnische bedevaartplaats' [Amsterdams] Sociologisch Tijdschrift,
20.1, juni, pp. 3-26.
Blok, Anton (1975) Wittgenstein en Elias; Een methodische
richtlijn voor de antropologie [Inaugurale rede]. Assen: Van Gorcum.
Braeckman, Colette (1994) Rwanda; histoire d'un génocide.
Paris: Fayard.
Calhoun, Craig (1991) 'Indirect relationships and imagined
communities: Large-scale social integration and the transformation of everyday
life' in Pierre Bourdieu and James Coleman (eds.), Social theory for a
changing society. Boulder, Col.: Westview Press, pp. 95-121.
Chrétien, Jean-Pierre, red. (1995) Rwanda: les médias
du génocide. Paris: Karthala.
Dawkins, Richard (1986) The blind watchmaker. New York/London: Norton & Co.
Elias, Norbert (1989) Studien über die Deutschen: Machtkämpfe
und Habitusentwicklung im 19. und 20. Jahrhundert [ed. Michael Schröter].
Frankfurt am Main: Suhrkamp.
Fletcher, Jonathan (1995) 'Towards a theory of decivilizing
processes' Amsterdams Sociologisch Tijdschrift, 22, 2, October, pp.
283-296.
Freud, Sigmund (1930), Das Unbehagen in der Kultur.
[Studienausgabe IX: Frage der Gesellschaft; Ursprünge der Religion] Frankfurt
a. Main: S. Fischer Verlag, 1974.
Gabbard, Glen O. (1994) Psychodynamic psychiatry in clinical
practice. Washington: American Psychiatric Press.
Gobineau, Joseph de (1853) Essai sur l'inégalité des
races Humaines. Paris: Firmin Didot, 1933.
Gourevitch, Philip (1996) 'The poisoned country' , New
York Review of Books, vol. 43, no. 10, June 6, pp. 58-64.
Heusch, Luc de (1995) 'Rwanda: Responsibilities for Genocide',
Anthropology Today, 11.4, August, p. 3-7.
Hoetink, H. (1962) De gespleten samenleving in het caribisch
gebied; Bijdrage tot de sociologie der rasrelaties in een gesegmenteerde maatschappij.
Assen: Van Gorcum.
Kaufman, Stuart J. (1996) 'An "international" theory
of inter-ethnic war', Review of international studies, vol. 22, pp.
149-271.
Keane, Fergal (1995) Season of blood; A Rwandan journey.
London etc.: Penguin.
Lame, Danielle R. de (1996) Une colline entre mille,
ou la calme avant la tempète; Transformations et blocages du Rwanda rural
[diss. Vrije Universiteit Amsterdam] Amsterdam.
Lemarchand, René (1996) Burundi; ethnic conflict and
genocide. Cambridge/New York: Cambridge U.P./Woodrow Wilson Centre.
Malkki, Liisa H. (1996) [antwoord aan Ph. Gourevitch, gevolgd
door diens repliek] New York Review of Books, vol. 43, no. 14, September
19, p. 80-1.
Malkki, Liisa H. (1995) Purity and exile. violence, memory,
and national cosmology among Hutu refugees in Tanzania. Chicago/London:
University of Chicago Press.
Mennell, Stephen (1992) 'Decivilizing processes: Theoretical
significance and some lines of research', International sociology,
vol. 5, pp. 205-223.
Newbury, Catharine (1988) The cohesion of oppression; Clientship and ethnicity in Rwanda, 1860-1960. New York: Columbia U.P.
Overdulve, C.D. (1994) Rwanda - volk met een geschiedenis.
[Allerwegen, 15] Kampen: Kok.
Port, Mattijs van de (1994) Het einde van de wereld:
Beschaving, redeloosheid en zigeunercafés in Servië. Amsterdam: Babylon-De
Geus.
Prunier, Gérard (1995) The Rwanda crisis 1959-1994; history of a genocide. London: Hurst & Co.
Sagan, Eli (1985) At the dawn of tyranny; The origins
of individualism, political oppression and the state. London and Boston:
Faber & Faber.
Shils, Edward (1991) 'Comments' [to Craig Calhoun] in Pierre
Bourdieu and James Coleman (eds.), Social theory for a changing society.
Boulder, Col.: Westview Press, pp. 126-129.
Swaan, Abram de (1994) 'State of outrage: The fading line
between waging war and fighting crime', European Journal on Criminal policy
and research, vol. 2, no. 3, pp. 7-15.
Swaan, Abram de
Swaan, Abram de (1995) 'Widening circles of social identification:
Emotional concerns in sociogenetic perspective.' Theory, culture and society,
12 (1995), pp. 25-39.
Temmerman, Els de (1994) De doden zijn niet dood; Rwanda,
een oogetuigenverslag. Amsterdam/Antwerpen: De Arbeiderspers.
Thomas, William I. and Dorothy S. Thomas (1928) The child
in America; Behavior problems and programs. New York: Knopf.
Trouwborst, Albert A. (1991) 'The political economy of the
Interlacustrine states in East Africa' in: Henri J. M. Claessen and Pieter
van de Velde (eds.), Early State Economics [Political and Legal Anthropology
Series vol. 8] New Brunswick and London: Transaction, pp. 97-108.
Wesseling, Henk L. (1991) Verdeel en heers; De deling
van Afrika 1889-1914. Amsterdam: Bert Bakker.
Zwaan, Ton, 'Staatsdesintegratie, geweld en decivilisering;
Joegoslavië in het perspectief van de civilisatietheorie', Amsterdams
Sociologisch Tijdschrift 23.1, december 1996, pp. 425-453.