Identificatie in uitdijende kring
Abram de Swaan,
Noten en Literatuur
Met dank aan György Csepeli, Iki Freud, Johan Goudsblom, Stephen Mennell, Allan Silver, Estellie Smith en de leden van de promotieclub Sociogenese en psychogenese van mentaliteiten aan de Amsterdamse School voor Sociaal-wetenschappelijk Onderzoek.
Noten1. Norbert Elias, 'Wandlungen der Wir-Ich Balance', in: Die Gesellschaft der Individuen. Frankfurt a.Main: Suhrkamp, 1987, p. 225.
2.. Nico Frijda, De emoties. Amsterdam, Bert Bakker, 1988. Bij de 'bronbelangen' noemt Frijda expliciet 'belangen die te maken hebben met (...) het welzijn van anderen in het bijzonder van de naaste familieleden.' (359-360). Frijda voegt daar aan toe: 'Waarden kunnen belangen worden.' (369). En hij besluit: 'de onzelfzuchtige emoties zijn voor een deel terug te voeren op specifieke gevoeligheid voor uitingen van leed of nood bij anderen, en deze gevoeligheid maakt zelf deel uit van een gedragssysteem of belang. Voor een deel zijn ze afgeleid van de eigen belangen van het individu, hetzij direct, door wat de ander voor hem betekent, hetzij indirect, door empathie of identificatie.' (371).
3. Cf. Frijda, op.cit., p. 348. Elders merkt Frijda op: 'Bij emoties in engere zin is het eigen welbevinden in het geding. Bij andere soorten emoties staat het lot van anderen op het spel, en dit complexe gegeven geeft mede vorm aan het appel. Het appel van de ander maakt daarmee, als het ware recursief, deel uit van het appel van het subject. Dit is bijvoorbeeld het geval bij medelijden, mededogen, meegevoel (...), leedvermaak, sommige vormen van jaloezie (...) en sadistisch genot.' Elke emotie die betrekking heeft op eigen lot heeft een tegenhanger in een eigen emotie die betrekking heeft op andermans lot, en dat 'in een goedgezinde dan wel kwaadaardige vorm.'
Sociologen zijn uiteraard geïnteresseerd in de sociogenese van zulke gevoelens die worden opgeroepen door andermans lot, zowel in de geschiedenis van samenlevingen als in de levensloop van enkelingen; bijvoorbeeld James Coleman: 'It can be argued that an important process that occurs throughout life is an expansion of the object self, to include larger and larger sets of social objects (...). And evidence indicates that there are times, particularly during old age, when an overall contraction of the object self takes place.' Coleman slaagt er echter niet goed in om de expansie van dit 'object-zelf' te verklaren in termen van zijn rationele-keuze benadering. Cf. James S. Coleman, Foundations of Social Theory, Cambridge, Mass. U.P., 1990, p. 517.
4. Ludwig Eidelberg. Encyclopedia of Psychoanalysis, New York/London: Free Press/Collier-Macmillan, 1968, p.184.
5. Sigmund Freud, 'Massenpsychologie und Ich-Analyse' (1921), in: Studienausgabe, Band IX, Fragen der Geseüschaft/ Ursprünge der Religion. Frankfort a.M.: Fischer, 1974, p. 98.
6. Ibidem, (vertaling AdS). De relatie tot de moeder gaat hier nog aan vooraf, maar wordt door Freud gekenschetst als een 'glatt seksuelle Objektbesetzung'.
7. Cf. Joseph Sandler met Anna Freud, The Analysus of Defence: The Ego and the Mechanisms of Defense revisited. New York: International U.P., 1985.
8. Verg. Howard F. Stein, 'The Indispensable Enemy and American-Soviet relations', in: Vamuk D. Volkan, D.A. Julius en J.V. Montville (eds), The Psychodynamics of International Relations. Vol. 1: concepts and theories. Lexington, Mass: Lexington Books, 1990,pp. 71089. P. 71: '......group self-definition and cohesiviness is achieved by opposition to an historie enemy. The enemy is perceived through projection, as embodying the disavowed characteristics of one's own group, resulting in a psycho-cultural gap (...).' Stein gebruikt ook de term 'adversary symbiosis'.
9. Tussen deze psychogenetische of 'intrapsychische' processen enerzijds en sociogenetische of 'interpsychische' processen anderzijds blijken telkens intrigerende parallellen te bestaan. Ook nu de metapsychologische uitwerking van de psychoanalyse lijkt te zijn doodgelopen, blijft een radicaal relationele formulering van psychoanalytische inzichten - des te meer - van belang.
10. Harold D. Lasswell, Psychiopathology and Politics. Chicago: Univ. of Chicago Press, 1960 (1930), vooral pp. 256-259; en zijn World Politics and Personal Insecurity (1934), herdrukt in: A Study of Power, Glencoe, Ill.: Free Press, 1950.
Ook Talcott Parsons heeft vrij uitvoerig en diepgaand geschreven over het Freudiaanse begrip identificatie en de implicaties ervan voor de sociale wetenschap. Twee citaten kunnen iets weergeven van de algemene strekking (107): 'But throughout the course of personality development, identification, object-choice, and internalization are processes of relating the individual to and integrating him in the social system, and, through it, the culture.' En: 'The peer-association identification leads to roles of cooperative memberships in a variety of associations, of which the role of citizen in a democratie society is perhaps the most important.' Talcott Parsons, Social Structure and Personality, New York: Free Press, 1970, respectievelijk pp. 107 en 106.
11. World Politics, op. cit, p.37.
12. Psychopathoiogy, op. cit., p. 257.
13. 'Shall we speak of the "World Minimum" and expect active sentiments to crys-tallize about it?' World politics, op. cit., p. 245. In deze context ook een scherpziend en omineus citaat: 'The vivid presentation of the horrors of war appeals to the deepest drives of the personality toward explosive release in struggle. These impulses are sadistic and they secure partial gratification in the elaboration of the war fantasy itself, slipping by superego control on account of the pious horror with which the war fantasy is regarded.' Idem, pp. 246-247.14. Vamuk D. Volkan, in: Volkan e.a. op. cit., 1990, p.33.
15. 'The emphasis among sedentary cultivators at a level above that of minimal lineage is on vicinage (i.e. nabijheid - AdS) more than agnation (i.e. (mannelijke) verwanten - AdS), although the two are not mutually exclusive, for it is clear that in tribal society the two frequently coincide, since villages may be composed of entire tribal segments.' Jacob Black-Michaud, Cohesive Forces: Feud in the Mediterranean and in the Middle East. Oxford: Blackwell, 1975, p. 61.16. Zie hierover Johan Goudsblom, 'The formation of military-agrarian regimes', in: Johan Goudsblom, E.L. Jones en Stephen Mennell (eds), Human History and social Process. Exeter: Univ. of Exeter Press, 1989, pp. 79-92.
17. Georg Simmel legt in zijn beschouwingen over 'Die Kreuzung sozialer Kreise' sterk de nadruk op het belang voor kerkelijke, militaire en bureaucratische organisaties om binnen hun gelederen geen kleine kringen van onderlinge verwantschap of gelijke herkomst te dulden, zodat ook geen identificaties op kleine schaal de omvattende samenhang van de organisatie als geheel kunnen doorkruisen. Verg.Georg Simmel, Soziologie; Untersuchungen uber die Formen der Vergesellschaftung (1908), Gesamtausgabe, Band II. Frankfurt a.M.: Suhrkamp, 1992, pp. 456-511.18. Benedict Anderson, Imagined communities; Reflections on the Origin and Spread of Nationalism. London/ New York: Verso, 1`983, rev. ed. 1991, pp. 6-7 et passim.
19. Een etnische groepering is een groep mensen die geloven dat ze gemeenschappelijke voorouders hebben, ook al zijn ze 'niet meer' in staat om die ook te identificeren: het is een heel uitgebreide verwantschapsgroep, clan of stam die verkeert in het overgangsstadium naar een natie (als gemeenschappelijke ervaringen worden benadrukt) of.een ras (als bloedverwantschap wordt geaccentueerd).
20. De termen zijn ingegeven door een begrippenpaar van Jean Laponce, 'Les langues comme acteurs internationaux: phénomènes de contagion et phénomènes d'irritation', in: Bertrand Badie (ed.), Mélanges en l'honneur de marcel Merle: 1993.
21. Verg A. De Swaan , Zorg en de staat, Amsterdam: Bert Bakker, 1989.
22. Voor Simmel, op. cit., is de individualiteit pas mogelijk door het gelijktijdig lid maatschap van een veelheid van sociale kringen. Typerend voor moderne verhou dingen is dat die kringen bovendien niet langer oncentrisch zijn, maar elkaar over lappen.
23. Over deze seizoensgebonden verschuivingen in de schaal van identificatie heb ik geen literatuur kunnen vinden en toch is het een even curieus als belangwekkend gegeven.24. Uiteraard, zoals Klaas van der Veen in een discussie opmerkte, kunnen degenen die zich met de mensheid als geheel identificeren hun tegenstander vinden in de overgrote meerderheid die zich 'nog steeds' identificeert met natie, stad, dorp of clan en dus ook van de kring der kosmopolieten hoort te worden uitgesloten.
25. Zie De Swaan, 'Alles is in beginsel overal (maar de Mosselman is nergens meer)'. In: Perron Nederland. Amsterdam: Meulenhoff, 1991, pp. 93-126. (tevens in De Draagbare De Swaan - tevens op deze site / binnenkort).26. Richard Jobson, The golden Trade. A Discovery of the River Gambra and the Golden Trade of the Aethiopians (1623). London: Dawson of Pall Mall, 1968, p.112.
27. Thomas L. Haskell, 'Capitalism and the origins of the humanitarian sensibility', Parts 1 and 2, American Historical Review, 90 (1985), 2, pp. 839-861 and 863, 547-566, 342, 550-551.28. 'Die Funktion der höchsten Integrationsebene, der Menschheit, als Bezugseinheit der Wir-Identita't von Menschen ist vielleicht im Wachsen. Aber es ist wohl keine Übertreibung, wenn man sagt, dass für die meisten Menschen die Menschheit als Bezugsrahmen der Wir-Identitat auf der Landkarte ihrer Emotionen ein weisser Fleck ist.' Norbert Elias, op. cit., 1987, p. 270.
Literatuur
Anderson, Benedict, Imagined Communities; Reflections on the Origin and Spread of Nationalism. London/New York: Verso, 1983, rev. ed. 1991.
Black-Michaud, Jacob, Cohesive forces: Feud in the Mediterranean and in the Middle East. Oxford: Blackwell, 1975.
Coleman, James S., Foundations of Social Theory. Cambridge Mass.: Harvard University Press, 1990.
Eidelberg, Ludwig, Encyclopedia of Psychoanalysis. New York/London: Free Press/Collier-Macmillan, 1968.
Elias, Norbert, 'Wandlungen der Wir-Ich Balance', in: Die Gesellschaft der Individuen. Frankfurt a.M.: Suhrkamp, 1987.
Frijda, Nico, De emoties. Amsterdam: Bert Bakker, 1988.
Goudsblom, Johan, 'The Formation of Military-agrarian Regimes', in: Johan Goudsblom, E.L. Jones & Stephen Mennell (eds.), Human History and Social Process. Exeter: University of Exeter Press, 1989.
Haskell, Thomas L., 'Capitalism and the Origins of the Humanitarian Sensibility', Parts l and 2, American Historica! Review (1985) 90/2, 339-361 and 90/3, 547-566.
Jobson, Richard, The Golden Trade. A Discovery of the River Gambra and the Golden Trade of the Aethiopians (1623). London: Dawsons of Pall Mail, 1968.
Lasswell, Harold D., Psychopathology and Politics. Chicago: University of Chicago Press, (1930) 1960.
Lasswell, Harold D., 'World Politics and Personal Insecurity ' (1934). Herdrukt in: A Study of Power. Glencoe Ill.: Free Press, 1950.
Laponce, Jean, 'Les langues comme acteurs internationaux: phénomènes de contagion et phénomènes 'irradiation', in: Bertrand Badie (ed.), Mélanges en l'honneur de Marcel Merle (1993).
Parsons, Talcott, Social Structure and Personality. New York: Free Press, 1970.
Sandler, Joseph, met Anna Freud, The analysis of defense: The ego and the mechanisms of defense revisited. New York: International Universities Press, 1985.
Simmel, Georg, Soziologie; Untersuchungen über die Formen der Vergesellschaftung (1908), Gesamtausgabe, Band II. Frankfurt a.M.: Suhrkamp, 1992.
Stein, Howard F., 'The Indispensable Enemy and American-Soviet Relations', in: Vamuk D, Volkan, Demetrios A. Julius & Joseph V. Montville (eds.), The Psychodynamics of International Relations: Vol. I: Concepts and Theories.
Lexington Mass.: Lexington Books, 1990.
Swaan, Abram de, 'Alles is in beginsel overal (maar de Mosselman is nergens meer)'; over het mondiaal cultuurstelsel en het nationaal cultuurbelei', in: idem, Perron Nederland. Amsterdam: Meulenhoff, 1991, 93-126.
(ook in De Draagbare De Swaan, Prometheus, 1999 - en op deze site).
Swaan, Abram de, Zorg en de staat; Welzijn, onderwijs en gezondheidszorg in Europa en de Verenigde Staten in de nieuwe tijd. Amsterdam: Bert Bakker,1989.
Volkan, Vamuk D., Demetrios A. Julius & Joseph V. Montville, The Psychodynamics of International Relations: Vol. l: Concepts and Theories. Lexington Mass.: Lexington Books, 1990.
Abram de Swaan, Identificatie in Uitdijende kring is verschenen in: De Draagbare De Swaan, Prometheus, 1999
Eerder verschenen in: Amsterdam Sociologisch Tijdschrift, jrg. 20, nr. 3, januari 1994